Tymczasowe aresztowanie to jeden z najsurowszych środków zapobiegawczych stosowanych w postępowaniu karnym. Choć wiąże się z ograniczeniem wolności, osoby tymczasowo aresztowane nadal mają określone prawa, których celem jest zapewnienie minimum kontaktu ze światem zewnętrznym oraz podstawowych warunków bytowych. Artykuł ten wyjaśnia, jakie uprawnienia przysługują tymczasowo aresztowanym, w tym dostęp do wizyt z bliskimi, rozmów telefonicznych oraz paczek z żywnością czy artykułami higienicznymi. Poznanie tych zasad jest istotne zarówno dla samych zatrzymanych, jak i ich rodzin, aby świadomie korzystać z przysługujących praw i uniknąć nieporozumień wynikających z restrykcyjnych przepisów.
Do czego ma prawo tymczasowo aresztowany? Widzenia z TA
Zgodnie z art. 217 § 1 i § 1a ustawy Kodeks karny wykonawczy (dalej jako: k.k.w.) tymczasowo aresztowany może uzyskać widzenie po wydaniu zarządzenia o zgodzie na widzenie przez organ, do którego dyspozycji pozostaje. W wypadku gdy tymczasowo aresztowany pozostaje do dyspozycji kilku organów, wymagana jest zgoda na widzenie każdego z nich, chyba że organy te zarządzą inaczej. Tymczasowo aresztowany, z zastrzeżeniem § 1b, ma prawo do co najmniej jednego widzenia w miesiącu z osobą najbliższą.
Odmowa wyrażenia zgody na widzenie, o którym mowa w § 1a, może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że widzenie zostanie wykorzystane:
1) w celu bezprawnego utrudnienia postępowania karnego;
2) do popełnienia przestępstwa, w szczególności podżegania do przestępstwa (§ 1b). Wreszcie, według art. 217 § 1c k.k.w. na zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody na widzenie tymczasowo aresztowanego z osobą najbliższą, tymczasowo aresztowanemu oraz ubiegającej się o widzenie osobie dla niego najbliższej przysługuje zażalenie do sądu, do którego dyspozycji pozostaje tymczasowo aresztowany. Zażalenie na zarządzenie prokuratora rozpoznaje prokurator nadrzędny.
Z uwagi na to, osoba tymczasowo aresztowana ma prawo do widzeń zarówno z członkami rodziny, obrońcą, jak i innymi osobami (z osobą najbliższą co najmniej raz w miesiącu). Jest to jednak prawo znacznie ograniczone. Przede wszystkim dana osoba musi uzyskać na widzenie zgodę organu, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje. W tym celu należy złożyć stosowny wniosek, w którym należy podać swoje imię, nazwisko, adres, rodzaj i numer dokumentu tożsamości oraz pokrewieństwo/związek z tymczasowo aresztowanym.
W przypadku braku odpowiedzi na wniosek ze strony aresztu, w którym przebywa tymczasowo aresztowany, konieczne może być skierowanie odpowiedniego pisma do sądu albo prokuratora, do którego dyspozycji pozostaje tymczasowo aresztowany. We wskazanym piśmie należy wskazać na brak odpowiedzi ze strony aresztu, w którym przebywa taka osoba i wnioskować o wyrażenie takiej zgody na widzenie przez organ w tym zakresie. Wniosek ten musi zawierać uzasadnienie, dlaczego widzenie jest istotne, np. więzi rodzinne, wsparcie emocjonalne.
Przeglądanie akt sprawy i informacje o skazanym
Zgodnie z art. 156 § 5 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako: k.p.k.) jeżeli nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa, w toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta, umożliwia sporządzanie odpisów lub kopii oraz wydaje odpłatnie uwierzytelnione odpisy lub kopie. W przedmiocie udostępnienia akt, sporządzenia odpisów lub kopii lub wydania uwierzytelnionych odpisów lub kopii prowadzący postępowanie przygotowawcze wydaje zarządzenie. W wypadku odmowy udostępnienia akt pokrzywdzonemu na jego wniosek należy poinformować go o możliwości udostępnienia mu akt w późniejszym terminie.
Z chwilą powiadomienia podejrzanego lub obrońcy o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego pokrzywdzonemu, jego pełnomocnikowi lub przedstawicielowi ustawowemu nie można odmówić udostępnienia akt, umożliwienia sporządzania odpisów lub kopii oraz wydania odpisów lub kopii. Za zgodą prokuratora akta w toku postępowania przygotowawczego mogą być w wyjątkowych wypadkach udostępnione innym osobom. Prokurator może udostępnić akta w postaci elektronicznej.
Postępowanie przygotowawcze prowadzi się bowiem po to, aby zebrać materiał, który pozwoli postawić zarzuty domniemanemu sprawcy bądź umorzyć postępowanie. Tym samym konieczna jest tu pewna poufność, tak aby informacje o przebiegu postępowania przygotowawczego zbyt szybko nie przedostały się poza krąg prowadzących je funkcjonariuszy. K.p.k. stanowi, że w toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta, umożliwia sporządzanie odpisów lub kopii oraz wydaje odpłatnie uwierzytelnione odpisy czy też kopie. Jednak na tym etapie uzyskanie informacji o stanie postępowania karnego dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa. Tym samym istnieje możliwość odmowy dostępu do akt postępowania przygotowawczego, co jest praktycznie niedopuszczalne na etapie postępowania sądowego, gdzie po prostu panuje większa jawność.
Na odmowę udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym przysługuje stronom zażalenie; na zarządzenie prokuratora zażalenie przysługuje do sądu (art. 159 k.p.k).
Wskazania wymaga jednak, że dostęp do akt oraz informacji dotyczących danego postępowania przysługuje stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym. Z uwagi na to, uzyskanie informacji na temat tymczasowo aresztowanego będzie o wiele łatwiejsze, jeśli tymczasowo aresztowany posiada obrońcę w toku postępowania. Może to być obrońca z wyboru albo można także wnioskować o przyznanie obrońcy z urzędu – według art. 81 § 1 k.pk. oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (według zaś art. 71 § 3 k.p.k. jeżeli kodeks niniejszy używa w znaczeniu ogólnym określenia „oskarżony”, odpowiednie przepisy mają zastosowanie także do podejrzanego).
Korzystanie z telefonu
Jak wskazuje art. 217c § 1a k.k.w. tymczasowo aresztowany może korzystać co najmniej raz w tygodniu, w terminach ustalonych w porządku wewnętrznym obowiązującym w areszcie śledczym, z samoinkasującego aparatu telefonicznego do kontaktu z obrońcą, pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym oraz przedstawicielem niebędącym adwokatem ani radcą prawnym, który został zaaprobowany przez Przewodniczącego Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka do reprezentowania tymczasowo aresztowanego przed tym Trybunałem, z zastrzeżeniem § 2 i 3. W szczególnie uzasadnionych wypadkach, jeżeli wyznaczone terminy czynności procesowych wskazują na konieczność niezwłocznego skorzystania z samoinkasującego aparatu telefonicznego, dyrektor aresztu śledczego udziela zgody na kontakt poza terminami ustalonymi w porządku wewnętrznym obowiązującym w areszcie śledczym.
Tymczasowo aresztowany w szczególnie uzasadnionych wypadkach, zwłaszcza gdy bezpośredni kontakt jest niemożliwy lub szczególnie utrudniony, lub gdy wynika to z nagłej sytuacji życiowej, może korzystać, w terminach ustalonych w porządku wewnętrznym obowiązującym w areszcie śledczym, z samoinkasującego aparatu telefonicznego do kontaktu z inną osobą niż wymieniona w § 1a. Przeprowadzenie rozmowy wymaga każdorazowej zgody organu, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje, wydanej w formie zarządzenia, o którym mowa w § 2 lub 3, chyba że organ, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje, zarządzi inaczej; w takim wypadku zarządzenie obowiązuje do chwili zmiany organu, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje; organ do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje wydaje zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody na korzystanie przez tymczasowo aresztowanego z samoinkasującego aparatu telefonicznego albo o jej cofnięciu, jeżeli nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, o którym mowa w zdaniu pierwszym albo w wypadku, o którym mowa w § 2 (art. 217c § 1c k.k.w.).
Wobec tego, obecnie tymczasowo aresztowany może korzystać z aparatu telefonicznego, choć jest to oczywiście ograniczone. Aby mieć możliwość wykonywania połączeń telefonicznych „z samoinkasującego aparatu telefonicznego na własny koszt lub na koszt rozmówcy…” należy złożyć wniosek do organu aktualnie prowadzącego postępowanie (czyli tak jak w przypadku widzenia początkowo do prokuratora prowadzącego sprawę, a po wniesieniu aktu oskarżenia do Sądu). We wniosku należy wskazać nr telefonu, imię i nazwisko osoby, z którą chce rozmawiać tymczasowo aresztowany oraz stopień pokrewieństwa. Organ prowadzący po rozpoznaniu wniosku przesyła do aresztu śledczego stosowne zarządzenie.
Paczki i korespondencja
Nadto, według art. 214 § 1 k.k.w. poza wyjątkami przewidzianymi w przepisach niniejszego rozdziału, tymczasowo aresztowany korzysta co najmniej z takich uprawnień, jakie przysługują skazanemu odbywającemu karę pozbawienia wolności w systemie zwykłym w zakładzie karnym typu zamkniętego i nie stosuje się do niego ograniczeń innych niż te, które są konieczne do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego, utrzymania porządku i bezpieczeństwa w areszcie śledczym oraz zapobieżenia wzajemnej demoralizacji tymczasowo aresztowanych.
Tymczasowo aresztowany ma możliwość otrzymania paczek. Jak wskazuje art. 113a § 3, 4 i 5 k.k.w skazany ma prawo otrzymać raz w miesiącu paczkę żywnościową, w skład której wchodzą artykuły żywnościowe lub wyroby tytoniowe zakupione za pośrednictwem zakładu karnego. Skazany otrzymuje paczkę żywnościową po złożeniu zamówienia na piśmie oraz po pokryciu kosztów przygotowania paczki. Zamówienie może być również złożone przez osobę najbliższą. Skazany może, za zezwoleniem dyrektora zakładu karnego, otrzymywać paczki z niezbędną mu odzieżą, bielizną, obuwiem i innymi przedmiotami osobistego użytku oraz środkami higieny, a po pozytywnym zaopiniowaniu przez lekarza – również z lekami; wydawanie leków odbywa się na zasadach ustalonych przez lekarza. W paczkach nie mogą być dostarczane przedmioty niedozwolone, substancje psychoaktywne oraz artykuły, których sprawdzenie jest niemożliwe bez naruszenia w istotny sposób ich zawartości, jak też artykuły w opakowaniach utrudniających ich kontrolę.
Istnieje także możliwość wysłania korespondencji do tymczasowo aresztowanego. Natomiast przesyłając list do tymczasowo aresztowanego, należy się liczyć z tym, że zostanie on ocenzurowany przez organ, do którego dyspozycji pozostaje aresztowany. Warto w związku z tym pamiętać, że korespondencja z zewnątrz, nawet adresowana bezpośrednio do aresztu śledczego, zostanie przesłana przez administrację aresztu śledczego do właściwego organu (prokuratury lub sądu), celem poddania kontroli i ewentualnemu ocenzurowaniu. Według bowiem art. 217a § 1 k.k.w. zatrzymania, cenzury lub nadzoru korespondencji tymczasowo aresztowanego dokonuje organ, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje, chyba że organ ten zarządzi inaczej.
Przelewy (wypiska)
Wreszcie, istnieje także możliwość przelania środków pieniężnych na rzecz tymczasowo aresztowanego – tzw. ,,wypiska”. Tym terminem określane są środki pieniężne jakie do dyspozycji, na terenie aresztu śledczego ma tymczasowo aresztowany. Dzięki posiadaniu tych środków osadzony może dokonywać zakupów w kantynie (sklep na terenie aresztu śledczego). Wypiskę wpłaca się na konto konkretnego aresztu z podaniem w tytule przelewu imienia i nazwiska wraz z imieniem ojca osadzonego. Z każdej wypiski pobierana jest, automatycznie przez areszt śledczy jednak kwota na tzw. „żelazną kasę”.
Jak wskazuje art. 126 § 1 i 2 k.k.w. ze środków pieniężnych otrzymywanych przez skazanego, z wyjątkiem środków, o których mowa w art. 113 § 6 pkt 1-3, środki do wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę gromadzi się i zachowuje do przekazania skazanemu w chwili jego zwolnienia z zakładu karnego, z przeznaczeniem na przejazd do miejsca zamieszkania i na utrzymanie; ze środków tych nie prowadzi się egzekucji. Gromadzeniu podlega m.in. 50% kwoty zdeponowanej przez skazanego przy przyjęciu do zakładu karnego, jednak nie więcej niż kwota odpowiadająca wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę.