Sygnaliści – kim w zasadzie są?
Przede wszystkim zacznijmy od wprowadzenia do ochrony sygnalistów w różnego rodzaju przepisach prawnych. Sygnalista, inaczej whistleblower, to osoba, która ujawnia nieprawidłowości w miejscu pracy lub organizacji, takie jak nadużycia finansowe, korupcja, działania niezgodne z prawem lub etyką. Sygnaliści często występują w sytuacjach, gdzie ujawnienie problemów może narażać ich na ryzyko szkody osobistej, zawodowej lub prawnej.
Ochrona sygnalistów w prawie pracy ma na celu zapewnienie im bezpiecznego środowiska do ujawnienia nieprawidłowości. Bez tej ochrony pracownicy mogliby obawiać się negatywnych konsekwencji, takich jak zwolnienie z pracy, szykany lub utrata reputacji. Wiele krajów wprowadziło specjalne przepisy prawne dotyczące ochrony sygnalistów w miejscu pracy. Te przepisy mogą obejmować:
a) Ustanowienie kanałów do anonimowego zgłaszania nieprawidłowości.
b) Zakaz represji wobec sygnalistów, takich jak zwolnienie z pracy, obniżenie wynagrodzenia, czy szkody wizerunkowe.
c) Przepisy dotyczące świadczenia odszkodowań w przypadku negatywnych konsekwencji dla sygnalisty oraz wiele innych.
Ochrona sygnalistów przynosi wiele korzyści, zarówno dla samych pracowników, jak i dla organizacji. Jest to np. wspomaganie etyki w miejscu pracy poprzez eliminowanie nieprawidłowości; zapobieganie stratom finansowym i reputacyjnym związanym z nieuczciwymi praktykami, a także zachęcanie do uczciwości i odpowiedzialności w organizacji. Mimo istnienia przepisów prawnych, nadal istnieją wyzwania związane z ochroną sygnalistów, takie jak: m.in. brak świadomości pracowników na temat ich praw i obowiązków jako sygnalistów; potrzeba zapewnienia rzetelnego procesu badania zgłoszeń sygnalistów czy też konieczność zapewnienia bezpieczeństwa sygnalistów przed represjami ze strony współpracowników lub przełożonych.
Istnieją przypadki, w których skuteczne działania ochronne przyczyniły się do ujawnienia istotnych nieprawidłowości i zapobiegły dalszym szkodom. Przykładem może być ujawnienie praktyk korupcyjnych lub nadużyć finansowych w dużych firmach lub instytucjach publicznych. Ochrona sygnalistów w prawie pracy jest zatem istotnym elementem wspierającym uczciwość, transparentność i odpowiedzialność w miejscu pracy i społeczeństwie. Zapewnienie skutecznej ochrony sygnalistów wymaga ścisłego przestrzegania przepisów prawnych oraz budowania kultury organizacyjnej, która promuje otwartość i uczciwość.
Jeśli chodzi zaś o samą definicję sygnalisty, to trzeba wskazać, że sygnalista, znany również jako whistleblower, to osoba, która ujawnia nieprawidłowości w miejscu pracy lub organizacji, takie jak nadużycia finansowe, korupcja, działania niezgodne z prawem lub etyką. Sygnaliści często podejmują tę decyzję z pobudek moralnych lub z troski o dobro publiczne, choć mogą to robić również z innych powodów, takich jak obrona własnych interesów czy pragnienie poprawy sytuacji w miejscu pracy.
Sygnalista, zwany jest też demaskatorem – to osoba nagłaśniająca działalność, która według niej jest najprawdopodobniej nielegalna lub nieuczciwa. Jest to termin powstały i powszechnie stosowany w anglosaskim kręgu kulturowym (Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada, Australia, Nowa Zelandia), jednakże używany także coraz częściej na całym świecie. Sygnalista informuje opinię publiczną o malwersacjach, aktach korupcji, naruszeniach przepisów i tym podobnych nieprawidłowościach mających miejsce w organizacji, w której pracuje, a czasem także co do której posiada określone informacje, chociaż nie jest jej pracownikiem.
Regulacje w Polsce. Kto musi wdrożyć nowe przepisy?
Jak wynika zaś już z art. 1 naszej polskiej ustawy, ustawa reguluje:
- warunki objęcia ochroną sygnalistów zgłaszających lub ujawniających publicznie informacje o naruszeniach prawa;
- środki ochrony sygnalistów zgłaszających lub ujawniających publicznie informacje o naruszeniach prawa;
- zasady ustalania wewnętrznej procedury zgłaszania informacji o naruszeniach prawa i podejmowania działań następczych;
- zasady zgłaszania informacji o naruszeniach prawa organowi publicznemu;
- zasady ujawnienia publicznego informacji o naruszeniach prawa;
- zadania Rzecznika Praw Obywatelskich związane ze zgłaszaniem informacji o naruszeniach prawa;
- zadania organów publicznych związane ze zgłaszaniem informacji o naruszeniach prawa i z podejmowaniem działań następczych.
Artykuł drugi ustawy przewiduje zaś tzw. słowniczek, czyli definicje ustawowe – tj. to jak na gruncie ustawy należy rozumieć konkretne pojęcia (takie jak m.in. działania odwetowe, działania następcze, informacje zwrotne, podmioty prawne, zgłoszenie wewnętrzne oraz zewnętrzne i wiele innych).
Nowe przepisy wchodzą w życie 25 września 2024 r. Pojawia się także pytanie – kto faktycznie jest zobowiązany do wdrożenia przepisów oraz regulacji dotyczących sygnalistów w Polsce? Docelowo tym przepisom podlegać będą podmioty zarówno z sektora publicznego jak i prywatnego. Z tym zastrzeżeniem, że w przypadku podmiotów prywatnych – obowiązek wdrożenia stosownych procedur będzie dotyczył jedynie przedsiębiorstw zatrudniających minimum 50 pracowników. W przypadku sektora publicznego – z obowiązku wdrożenia wewnętrznych procedur zgłaszania naruszenia prawa mogą zostać zwolnione jedynie gminy i powiaty liczące mniej niż 10.000 mieszkańców lub zatrudniające mniej niż 50 pracowników.
Do liczby 50 osób wykonujących pracę zarobkową na rzecz podmiotu prawnego wlicza się pracowników w przeliczeniu na pełne etaty lub osoby świadczące pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie zatrudniają do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia. Podmioty prawne działające w sektorze finansowym, oraz z branż podlegających konkretnym regulacjom z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, bezpieczeństwa transportu oraz ochrony środowiska zostały natomiast poddane dyrektywie niezależnie od tego czy należą do sektora publicznego, czy prywatnego oraz niezależnie od liczby zatrudnionych pracowników.
Wszystkie wskazane podmioty prawne będą miały obowiązek ustanowienia procedur, rozwiązań prawnych i organizacyjnych oraz wdrożenia narzędzi spełniających wymagania Dyrektywy. Pracodawcy prywatni zatrudniający mniej niż 50 pracowników oraz gminy zamieszkane przez mniej niż 10 tys. mieszkańców mogą również zostać objęte nowymi regulacjami przez ustawodawcę krajowego, który ma jednak w tym zakresie pozostawioną pełną swobodę. Polski ustawodawca zdecydował się nie obejmować nowymi obowiązkami tych podmiotów.
Szczególne regulacje dla jednostek samorządu terytorialnego
Zasadniczo jst takie jak urząd gminy, starostwo powiatowe czy urząd marszałkowski może wystąpić jako podmiot publiczny zobowiązany do wdrożenia systemu przyjmowania zgłoszeń wewnętrznych, prowadzenia działań następczych i ochrony sygnalistów, jeśli:
- na jego rzecz, według stanu na dzień 1 stycznia lub 1 lipca danego roku, wykonuje pracę zarobkową co najmniej 50 osób,
- dana gmina lub powiat mają więcej niż 10 000 mieszkańców.
Jeżeli nie zachodzi natomiast któraś z powyższych przesłanek, urząd gminy lub starostwo powiatowe nie ma obowiązku, ale może fakultatywnie, wdrożyć taki system. W tej roli urząd działa w istocie jako pracodawca samorządowy będący podmiotem prawnym sektora publicznego w rozumieniu Ustawy. Po drugie urząd gminy, starostwo powiatowe czy urząd marszałkowski może wystąpić jako tzw. aparat pomocniczy organu publicznego zobowiązanego do wdrożenia systemu przyjmowania zgłoszeń zewnętrznych i prowadzenia działań następczych. Za wdrożenie i zarządzanie systemami zgłoszeń zewnętrznych odpowiada organ wykonawczy JST: wójt, burmistrz, prezydent, zarząd powiatu, zarząd województwa.
Zgłaszanie nieprawidłowości przez sygnalistów będzie odbywać się w ramach procedury zgłoszeń wewnętrznych lub w ramach procedury zgłoszeń wewnętrznych. Za zgłoszenia zewnętrzne będą uznawane zgłoszenia pochodzące od sygnalistów, którzy nie są zatrudnieni w strukturze podmiotów przyjmujących zgłoszenie, ale przedmiot zgłoszeń dotyczy spraw znajdujących się we właściwości danego podmiotu. Zgłoszenia tego rodzaju będą przyjmowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich oraz podmioty publiczne na podstawie odpowiedniej procedury ustanowionej przez te organy władzy publicznej, zgodnie z art. 33 ustawy. Do organów publicznych zaliczane są też jednostki samorządu terytorialnego, czyli województw, powiatów i gmin.
Dokumentacja dotycząca sygnalistów w Twojej firmie albo urzędzie gminy
Poza tym, mam dla Ciebie do pobrania podstawową, znacznie okrojoną wersję e-booka dotyczącą ochrony sygnalistów w Polsce na gruncie nowych przepisów z 2024 roku. Dostęp do pełnej wersji e-booka (razem z instrukcją graficzną krok po kroku jak wdrożyć dokumentację dotyczącą sygnalistów) możesz wykupić za 299,00 zł.
Oprócz tego, możesz wykupić także gotowe wzory dokumentów, za pomocą których szybko i łatwo wdrożysz regulacje dotyczące sygnalistów w Twoim przedsiębiorstwie. Z ich pomocą wywiążesz się ze wszystkich obowiązków nałożonych przez ustawodawcę i unikniesz ewentualnych kar za niewdrożenie nowych przepisów. Dostęp do tych kilkunastu wzorów (gdzie w zasadzie wystarczy wpisać tylko w wyznaczone miejsca dane Twojej firmy), razem ze szkoleniem online oraz możliwością otrzymania certyfikatu jego ukończenia dla każdego z Twoich pracowników – wykupisz ją za 799,00 zł.
Wreszcie, możesz także wykupić pakiet pełnego, rozszerzonego e-booka razem ze wzorami dokumentów dla Twojego przedsiębiorstwa, instrukcją graficzną, dostępem do nagrania szkolenia online z możliwością otrzymania nielimitowanej liczby certyfikatów ukończenia kursu dla pracowników – w promocyjnej cenie 999,00 zł. Wszystkie produkty dostępne są w naszym Sklepie – https://aslegaltax.pl/sklep