Prawo autorskie to gałąź prawa mająca na celu ochronę twórczych wytworów intelektualnych. Chroni ono prace artystyczne, literackie, muzyczne, filmowe, programy komputerowe i wiele innych wytworów twórczych. Prawo autorskie daje autorom wyłączne prawo do korzystania z ich dzieł i kontrolowania sposobu, w jaki są one wykorzystywane przez innych. Jest to kluczowy instrument zachęcający do tworzenia i innowacji, a także zapewniający autorom ekonomiczną rekompensatę za ich twórczość.
Prace na gruncie prawa autorskiego – co się zalicza?
Prace objęte prawem autorskim muszą być oryginalne i mieć charakter indywidualny. Oznacza to, że muszą wynikać z osobistej i twórczej pracy autora, a nie być kopią czy plagiatem już istniejących dzieł. Prawo autorskie chroni konkretne wytwory intelektualne wyrażone w określonej formie, np. w formie tekstu pisemnego, nutowego, zdjęć, dźwięków, obrazów, filmów itp. W większości krajów prawa autorskie są automatycznie przyznawane twórcom po stworzeniu dzieła, nie wymagając formalnej rejestracji. W niektórych jurysdykcjach możliwa jest opcjonalna rejestracja, która może ułatwić dowodzenie praw autorskich w przypadku sporów. Okres ochrony praw autorskich różni się w zależności od kraju i rodzaju utworu. W większości przypadków trwa ona przez całe życie autora plus określoną liczbę lat po jego śmierci. Po upływie tego okresu utwór przechodzi do domeny publicznej i staje się ogólnie dostępny.
Prawa autorskie przyznają autorowi szereg praw do jego dzieła, które omówimy w dalszej części tej lekcji. Prawo autorskie ulegało licznym zmianom na przestrzeni lat, a jej początkowe regulacje związane były głównie z przywilejami drukarskimi, ochroną dokumentów tworzonych przez odpowiednie osoby oraz prawami ich twórców. Mimo tego, prawo autorskie jest dość młodą gałęzią prawa. Rozwój prawa autorskiego wiąże się końcem XVIII wieku, kiedy to powstawały pierwsze regulacje w tym zakresie, głównie na terenie Francji i Anglii. Odpowiednie regulacje były wprowadzane także na terenie Polski, natomiast dopiero w połowie XX wieku[1].
Prawo autorskie posiada jednak także długą historię sięgającą czasów starożytnych. Idea ochrony własności intelektualnej i zachęcania do twórczości była obecna w różnych kulturach na przestrzeni wieków. Wraz z rozwojem technologii druku, przemysłu i komunikacji, powstała potrzeba bardziej formalnej ochrony twórczości. Oprócz ustawodawstwa krajowego, w zakresie prawa autorskiego zaczęły powstawać także różnego rodzaju regulacje prawne związane z prawem międzynarodowym. Wśród najważniejszych aktów prawnych w tym zakresie można wskazać między innymi:
- konwencję berneńską o ochronie dzieł literackich i artystycznych z 1886 r.[2],
- konwencję genewską o prawach autorskich z 1952 r.[3],
- traktat Światowej Organizacji Własności Intelektualnej o prawie autorskim z 1996 r.[4].
Prawo autorskie w swoich postanowieniach obejmuje różnego rodzaju utwory, a także prawa związane z tymi utworami, które przeznaczone są dla twórców oraz innych osób (czyli tzw. prawa pokrewne). W Polsce, podobnie jak w systemach prawnych innych państw systemu romańskiego, istnieje wyraźny podział na prawa autorskie majątkowe oraz osobiste. Ich podstawowym celem jest ochrona praw danego twórcy, natomiast w pewnym stopniu także społeczeństwa, które bardzo często korzysta z utworów stworzonych przez konkretnych twórców (zwłaszcza, jeżeli chodzi np. o dzieła sztuki i inne twory związane z kulturą i obyczajami). Prawo autorskie to zatem ogół praw przysługujących twórcy utworu, w tym prawo twórcy do decydowania o sposobie korzystania z utworu i czerpania z niego korzyści[5]
Polskie przepisy o prawie autorskim
Polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych jest najważniejszym źródłem prawa autorskiego w Polsce[6]. Została uchwalona w 1994 r. i była wielokrotnie zmieniania. Obejmuje ona swoją ochroną przede wszystkim utwór, czyli według art. 1 ustawy, jest to ,,każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”. W ustawie zostały także wskazane przykłady, co należy rozumieć pod pojęciem utworu w polskim porządku prawnym i są to m. in. utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe); utwory plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, a także audiowizualne (w tym filmowe)[7].
W ustawie wskazano także wprost, czego nie można traktować jako utwór, zatem jakie elementy nie będą podlegały ochronie wynikającej z prawa autorskiego. Według art. 4 są to akty normatywne lub ich urzędowe projekty; urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole; opublikowane opisy patentowe lub ochronne; a także proste informacje prasowe. W Polsce co do zasady prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej[8].
Zasadą jest, że prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu. Współtwórcom przysługuje zaś prawo autorskie wspólnie. Domniemywa się, że wielkości udziałów są równe. Każdy ze współtwórców może żądać określenia wielkości udziałów przez sąd, na podstawie wkładów pracy twórczej. Odpowiednie regulacje w ustawie odnoszą się także do aspektów takich jak utwory połączone, zbiorowe i pracownicze (art. 10-12 ustawy).
Autorskie prawa osobiste i majątkowe
Jeśli chodzi zaś o treść prawa autorskiego, to warto wskazać na autorskie prawa osobiste i majątkowe. W zakresie autorskich praw osobistych należy podkreślić, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do:
- autorstwa utworu,
- oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
- nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
- decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
- nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Podstawowe elementy praw osobistych autora to prawo do autorstwa, do nienaruszalności utworu, do pierwszeństwa utworu, do jego publikacji itd. Zgodnie zaś z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 czerwca 2018 r.: ,,Autorskie prawa osobiste chronią stosunek twórcy do dzieła, czyli więź emocjonalną z utworem, jaka nawiązuje się pomiędzy autorem a jego dziełem, stanowiącym płód jego umysłu z racji pozostawienia w dziele tzw. piętna lub znamiona jego indywidualności. Art. 16 ustawy gwarantuje autorowi m.in. prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem/pseudonimem oraz rzetelnego wykorzystania utworu. (…) Do autorskich praw osobistych zalicza się też prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu, którego istota prowadza się do tego, że autor powinien mieć możliwość weryfikacji, czy utwór jest udostępniany w zaakceptowanej przez niego postaci. Zgodnie z art. 16 ustawy, autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem, a więc wkład twórczy konkretnego człowieka i jego psychiczny i emocjonalny związek z własnym utworem”[9].
Zgodnie natomiast z art. 78 ust. 1 ustawy, twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny[10].
Natomiast jeśli chodzi o autorskie prawa majątkowe, to zasadą jest, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Prawa majątkowe autora to zatem prawa związane z eksploatacją komercyjną utworu, które przysługują autorowi jako właścicielowi praw autorskich. To prawa majątkowe pozwalają autorowi zarabiać na swojej twórczości i kontrolować sposób jej wykorzystania przez inne podmioty. Obejmują one np. prawo do reprodukcji, rozpowszechniania utworu itp.
Prawa autorskie majątkowe także podlegają odpowiedniej ochronie przewidzianej na gruncie ustawy. Uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:
- zaniechania naruszania,
- usunięcia skutków naruszenia,
- naprawienia wyrządzonej szkody:
a) na zasadach ogólnych albo
b) poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu,
4) wydania uzyskanych korzyści[11].
Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, autorskie prawa majątkowe gasną z upływem lat siedemdziesięciu od śmierci twórcy, a do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych. Rozróżnienie między prawami osobistymi a majątkowymi ma kluczowe znaczenie w systemie prawa autorskiego. Prawa osobiste pozwalają autorom utrzymać kontrolę nad ich dziełami, chroniąc ich reputację i integralność twórczego dorobku. To daje autorom poczucie godności jako twórcy i pozwala unikać niepożądanych modyfikacji ich utworów. Z drugiej strony, prawa majątkowe dają autorom możliwość wykorzystania komercyjnego swojej twórczości i czerpania korzyści finansowych z jej eksploatacji. Pozwala to na rozpowszechnianie i promocję utworów oraz motywuje twórców do dalszego tworzenia[12].
Dozwolony użytek i plagiat
Prawo autorskie chroni zatem prawa twórców do ich dzieł, zapewniając im kontrolę nad wykorzystaniem i rozpowszechnianiem swojej twórczości. Jednakże, istnieją sytuacje, w których pewne wykorzystanie cudzego utworu może być dozwolone bez wymaganej zgody autora. Przykładem może być tzw. dozwolony użytek. Jest to zbiór okoliczności, w których wykorzystanie cudzego utworu bez zgody autora może być dopuszczalne zgodnie z prawem autorskim. Zgodnie z art. 23 ustawy, bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Przepis ten nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym. Zakres własnego użytku osobistego obejmuje zaś korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.
Przykładami takiego dozwolonego użytku może być uczelniane użytkowanie w celach edukacyjnych (wykorzystanie fragmentów utworów do celów edukacyjnych, na przykład w ramach badań naukowych, analizy czy komentarzy). Poza tym, obejmuje to także np. Wykorzystywanie utworów na potrzeby prywatne, bez celu zarobkowego czy publicznego, jak również użytkowanie fragmentów utworów do celów krytyki, recenzji lub analizy, o ile jest to uzasadnione kontekstem kulturalnym i edukacyjnym. Co więcej, możliwe jest także tworzenie parodii, karykatur lub pastiszy na podstawie cudzych utworów, o ile nie naruszają one oryginalnego charakteru utworu. Dozwolony użytek obejmuje także np. prawo cytatu dzieł[13].
Warto jest przy tym pamiętać, aby nie narazić się na plagiat. Plagiat to działanie, w którym osoba bez uprawnień przypisuje sobie autorstwo cudzego utworu, idei, czy tekstu, prezentując go jako swój własny, bez odpowiedniego uznania prawdziwego autora. Plagiat jest poważnym naruszeniem praw autorskich i etycznym, ponieważ stanowi kradzież intelektualną i naruszenie praw twórcy. W przypadku akademickim, plagiat może obejmować skopiowanie cudzej pracy naukowej, tekstu, czy materiałów bez odpowiedniego cytowania i uznanie autorstwa. W świecie sztuki i literatury plagiat to wykorzystanie fragmentów utworu innego autora, bez wymaganego pozwolenia i uznanie prawdziwego twórcy. Plagiat jest zatem poważnym naruszeniem praw autorskich i etycznym, który stanowi kradzież intelektualną i może nieść za sobą szereg różnego rodzaju konsekwencji. Osoba zaś, która przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.
Reasumując, prawo autorskie jest kluczowym elementem wspierającym rozwój kultury, nauki i innowacji, ponieważ zapewnia autorom ochronę i motywację do tworzenia nowych dzieł. Jako gałąź prawa, ewoluuje w odpowiedzi na zmiany technologiczne i społeczne, aby odpowiednio chronić prawa autorów i równocześnie dostarczać publiczności szerszy dostęp do kultury i wiedzy.
[1] R. Skubisz, Prawo z rejestracji znaku towarowego i jego ochrona. Studium z zakresu prawa polskiego na tle prawno-porównawczym, Lublin 1988, s. 233.
[2] Powszechna Konwencja o prawie autorskim zrewidowana w Paryżu dnia 24 lipca 1971 r. (Dz. U. z 1978 r. Nr 8, poz. 28).
[3] Konwencja Berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych z dnia 9 września 1886 r., przejrzana w Berlinie dnia 13 listopada 1908 r. i w Rzymie dnia 2 czerwca 1928 r. (Dz. U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 z późn. zm.).
[4] Traktat światowej organizacji własności intelektualnej o prawie autorskim sporządzony w Genewie dnia 20 grudnia 1996 r. (Dz. U. 2005 r. nr 3, poz. 12).
[5] https://legalnakultura.pl/pl/prawo-w-kulturze/b-przewodnik-b-po-prawie-autorskim/prawa_autorskie#gsc.tab=0 (dostęp online 31.07.2023).
[6] Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2509).
[7] Art. 1 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
[8] M. Barczewski, Traktatowa ochrona praw autorskich i praw pokrewnych, Warszawa 2007, s. 112.
[9] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 czerwca 2018 r., sygn. akt VI ACa 1561/16, LEX nr 3104798.
[10] A. Wojciechowska [w:] Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych [w:] Ustawy autorskie. Komentarze. Tom II, (red.) R. Markiewicz, Warszawa 2021, SIP/Lex.
[11] Art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
[12] R. M. Sarbiński [w:] Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, (red.) W. Machała, Warszawa 2019, SIP/Lex.
[13] D. Flisak [w:] Komentarz do wybranych przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, LEX/el. 2018.