Jak konsumenci są chronieni na gruncie polskiego prawa?

Prawo ochrony konkurencji

Ochrona konkurencji i konsumentów jest ważnym elementem polskiego systemu prawa, którego głównym celem jest zapewnienie uczciwej konkurencji na rynku oraz ochrona interesów i praw konsumentów. W Polsce ochrona konkurencji i konsumentów jest regulowana przez różne ustawy, organy i instytucje.

Ochrona konkurencji jest zapewniana głównie przez ustawę o ochronie konkurencji i konsumentów z dnia 16 lutego 2007 roku[1]. Celem tej ustawy jest zapobieganie i zwalczanie praktyk ograniczających konkurencję oraz promowanie zdrowej konkurencji na rynku. Ustawa ta wprowadza zakazy nadużywania pozycji dominującej na rynku czy też zakaz zawierania umów ograniczających konkurencję.

Ustawa określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Ustawa reguluje też zasady i tryb przeciwdziałania praktykom ograniczającym konkurencję, praktykom naruszającym zbiorowe interesy konsumentów oraz stosowaniu niedozwolonych postanowień wzorców umów, a także przeciwdziałania antykonkurencyjnym koncentracjom przedsiębiorców i ich związków, jeżeli te praktyki, stosowanie niedozwolonych postanowień lub koncentracje wywołują lub mogą wywoływać skutki na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Poza tym, ustawa określa także organy właściwe w sprawach ochrony konkurencji i konsumentów.

Co jest zakazane?

Podstawową zasadą wynikającą z ustawy jest to, że zakazane są porozumienia ograniczające konkurencję. Zgodnie z ustawa, zakazane są porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające w szczególności na ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub sprzedaży towarów, ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji lub zbytu oraz postępu technicznego lub inwestycji czy też podziale rynków zbytu lub zakupu oraz innym działaniom wskazanym w ustawie. Zakazu jednak nie stosuje się do porozumień zawieranych między: konkurentami – jeżeli ich łączny udział w rynku właściwym, którego dotyczy porozumienie, nie przekracza 5%; a także przedsiębiorcami, którzy nie są konkurentami – jeżeli udział żadnego z nich w rynku właściwym, którego dotyczy porozumienie, nie przekracza 10%.

 Dodatkowo, tego zakazu nie stosuje się do porozumień, które jednocześnie:

1. przyczyniają się do polepszenia produkcji, dystrybucji towarów lub do postępu technicznego lub gospodarczego;
2. zapewniają nabywcy lub użytkownikowi odpowiednią część wynikających z porozumień korzyści;
3. nie nakładają na zainteresowanych przedsiębiorców ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia tych celów;
4. nie stwarzają tym przedsiębiorcom możliwości wyeliminowania konkurencji na rynku właściwym w zakresie znacznej części określonych towarów[2].

Kolejnym z zakazów jest zakaz nadużywania pozycji dominującej. Zasadą jest, że zakazane jest nadużywanie pozycji dominującej na rynku właściwym przez jednego lub kilku przedsiębiorców. Nadużywanie pozycji dominującej polega w szczególności na:

1. bezpośrednim lub pośrednim narzucaniu nieuczciwych cen, w tym cen nadmiernie wygórowanych albo rażąco niskich, odległych terminów płatności lub innych warunków zakupu albo sprzedaży towarów,
2. ograniczeniu produkcji, zbytu lub postępu technicznego ze szkodą dla kontrahentów lub konsumentów,
3. stosowaniu w podobnych umowach z osobami trzecimi uciążliwych lub niejednolitych warunków umów, stwarzających tym osobom zróżnicowane warunki konkurencji oraz inne, wskazane w ustawie.

Czynności prawne będące przejawem nadużywania pozycji dominującej są w całości lub w odpowiedniej części nieważne. Wówczas Prezes Urzędu (tj. Prezes UOKIK) wydaje decyzję o uznaniu praktyki za ograniczającą konkurencję, jeżeli stwierdzi naruszenie tych zakazów. W decyzji takiej Prezes Urzędu nakazuje zaniechanie stosowania praktyki naruszającej zakazy, jeżeli do czasu wydania decyzji praktyka ta nie została zaprzestana. Ciężar udowodnienia, że praktyka naruszająca zakazy została zaprzestana, spoczywa na przedsiębiorcy. Prezes Urzędu może w decyzji nakazać, w celu zaniechania stosowania praktyki lub usunięcia jej skutków, zastosowanie środków polegających w szczególności na:

1. udzieleniu licencji praw własności intelektualnej na niedyskryminacyjnych warunkach,
2. umożliwieniu dostępu do określonej infrastruktury na niedyskryminacyjnych warunkach,
3. zmianie umowy,
4. zapewnieniu innym podmiotom dostawy określonych produktów lub świadczenia określonych usług na niedyskryminacyjnych warunkach.

Kontrola koncentracji

Istotna jest także kontrola koncentracji. Polega to na tym, że zamiar koncentracji podlega zgłoszeniu Prezesowi Urzędu, jeżeli:

1. łączny światowy obrót przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia przekracza równowartość 1 000 000 000 euro lub
2. łączny obrót na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia przekracza równowartość 50 000 000 euro.

Taki obowiązek dotyczy zamiaru m.in. połączenia dwóch lub więcej samodzielnych przedsiębiorców czy też utworzenia przez przedsiębiorców wspólnego przedsiębiorcy. W art. 14 ustawy zostały określone natomiast wyłączenia, kiedy taki zamiar koncentracji nie podlega zgłoszeniu prezesowi UOKIK. Wówczas Prezes Urzędu, w drodze decyzji, wydaje zgodę na dokonanie koncentracji, w wyniku której konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona, w szczególności przez powstanie lub umocnienie pozycji dominującej na rynku[3].

Prezes Urzędu, w drodze decyzji, wydaje zgodę na dokonanie koncentracji, gdy – po spełnieniu przez przedsiębiorców zamierzających dokonać koncentracji warunków określonych w ustawie – konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona, w szczególności przez powstanie lub umocnienie pozycji dominującej na rynku. Prezes Urzędu może także na przedsiębiorcę lub przedsiębiorców zamierzających dokonać koncentracji nałożyć obowiązek lub przyjąć ich zobowiązanie, a w szczególności do zbycia całości lub części majątku jednego lub kilku przedsiębiorców. Prezes Urzędu zakazuje zaś, w drodze decyzji, dokonania koncentracji, w wyniku której konkurencja na rynku zostanie istotnie ograniczona, w szczególności przez powstanie lub umocnienie pozycji dominującej na rynku.

Niedozwolone postanowienia umowne?

Kolejny z zakresów spraw, które reguluje ustawa dotyczą niedozwolonych postanowień umownych. Zakazane jest bowiem stosowanie we wzorcach umów zawieranych z konsumentami niedozwolonych postanowień umownych, o których mowa w Kodeksie cywilnym. W tym zakresie Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu postanowienia wzorca umowy za niedozwolone i zakazującą jego wykorzystywania, jeżeli stwierdzi naruszenie zakazu. W decyzji Prezes Urzędu przytacza treść postanowienia wzorca umowy uznanego za niedozwolone. Istnieje także odpowiedni rejestr klauzul niedozwolonych na stronie UOKIK, w którym możemy sprawdzić które z klauzul zostały już uznane za niedozwolone.

W ustawie zakazane jest także stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami zachowanie przedsiębiorcy, w szczególności: naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji czy też proponowanie konsumentom nabycia usług finansowych, które nie odpowiadają potrzebom tych konsumentów ustalonym z uwzględnieniem dostępnych przedsiębiorcy informacji w zakresie cech tych konsumentów lub proponowanie nabycia tych usług w sposób nieadekwatny do ich charakteru[4].

Jak wskazywał zaś Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 9 maja 2017 roku: ,,Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest takie zachowanie przedsiębiorcy, które jest podejmowane w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, że potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Tym samym uprawnionym jest wniosek, że interes zbiorowy to interes grupy konsumentów, których łączy pewna wspólna cecha – tu osób, które zawarły z powodem jako ubezpieczycielem umowy ubezpieczenia pojazdu. Przepisy art. 5 ustawy o nieuczciwych praktykach rynkowych potwierdzają, że przedsiębiorcy nie mogą udzielać mylnych informacji, bądź manipulować konsumentami tak, aby działając w zaufaniu do profesjonalisty, korzystali z przysługujących im na podstawie umowy uprawnień w sposób niekorzystny dla ich interesów, lecz korzystny dla profesjonalisty”[5].

Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli stwierdzi naruszenie zakazu. W decyzji takiej Prezes Urzędu może określić środki usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w celu zapewnienia wykonania nakazu, w szczególności zobowiązać przedsiębiorcę do złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia o treści i w formie określonej w decyzji.

Warto także wspomnieć, że poza tym, istnieją także inne akty prawne odnoszące się do ochrony konkurencji i konsumentów w Polsce. Jest to np. stawa o Inspekcji Handlowej z dnia 15 grudnia 2000 roku[6]. Ustawa ta reguluje działanie Inspekcji Handlowej, która odpowiada za nadzór nad rynkiem i egzekwowanie przepisów ochrony konsumentów. Jako przykład można wskazać także ustawę o ogólnym bezpieczeństwie produktów[7]. Ustawa ta wprowadza np. odpowiedzialność producentów za szkody spowodowane przez wadliwe lub niebezpieczne produkty.

---

[1] Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 275 z późn. zm.).

[2] Art. 8 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

[3] A . Stawicki, E. Stawicki [w:] J. Baehr, M. Błachucki, T. Feliszewski, i inni, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2016, art. 1, SIP/Lex.

[4] M. Sieradzka [w:] Ochrona konkurencji i konsumentów. Komentarz do zmian wprowadzonych ustawą z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, LEX/el. 2016, art. 24.

[5] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2017 roku, sygn. akt VI ACa 1759/14, LEX nr 2333176.

[6] Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1706 z późn. zm.).

[7] Ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 222).